Çatalhöyük’ü Harmanlamak

ÇATALHÖYÜK'Ü HARMANLAMAK

Geçtigimiz on yıldır Arkeologlar ve biliminsanları, İç Anadolu’daki Çatalhöyük’te toplanarak, 9 bin yıllık bir kasabanın kalıntılarını incelemekteler. İlk defa 1960’larda kazılmaya başlanan Çatalhöyük, Neolilitik devre ait yan yana yapılmış kerpiç evleri ve göz alıcı duvar resimleri ile dünya çapında üne kavuştu. 1997 ila 2003 yılları arasında ise Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley’den gelen bir ekip, tek bir yapinin üzerinde yoğun bir sekilde çalışarak Neolitik döneme ait bir evin hayat hikayesini ortaya çıkardı. BACH (Berkeley Archaeologists at Çatalhöyük/Çatalhöyük’teki Berkeley Arkeologları) ekibi, araştırmalarını ve bulgularını sergileyen Çatalhöyük’ü Harmanlamak’ta, sizleri de çalışmalarını yorumlama sürecine katılmaya davet ediyor. Tematik koleksiyonları keşfedin, kendi özgün projenizi yaratın, ve Çatalhöyük’ü bir de siz harmanlayın. Devam >>

Giriş

Neolitik Ev Kazısı

Plan
İnsanlar
Haritalar
Zaman Dizimi

Harmanlar

Kişi, yer, ve şeylerin hayat hikayeleri (Koleksiyon)
Yerlerin Hissiyatı (Koleksiyon)
Farklı Ölçeklerde Arkeoloji (Koleksiyon)
Arkeolojinin Popüler Yüzü (Koleksiyon)

Üç boyutlu görselleri keşfedin
Harmanınızı yükleyin
Arşivi tarayın

Hakkımızda
Linkler
Kullanım

Çatalhöyük Projesi’ne Hoşgelginiz

“Burdaki toprağın üzerinde yürüdüğümde, altımda 9.400 yıldan 8.000 yıla kadar yaşanılmış bir kasabanın kalıntıları olduğunu bildiğimden ayaklarım karıncalanıyor.”
Ian Hodder
Kazı Başkanı, Çatalhöyük Araştırma Projesi

“Mala, kazıda yaparken kullanmasını en çok sevdiğim alettir. Ve bence çoğu arkeolog da bunu söyleyecektir. Bir kere elinize rahatça oturan malayla kazıma ayarınızı kontrol etmek kolaydır. Bu şekilde burdaki tabakaları yavaş yavaş ortaya çıkarırsınız. Başkalarının kitaplardan öğrendiklerini biz topraktan öğreniyoruz.”
Shahina Farid
Arazi Başkanı, Çatalhöyük Araştırma Projesi

“Arkeoloji duyusal bir arazi çalışmasıdır. Kazıda olsun, laboratuvarda olsun dokunma, görme, duyma - ve bazen koku ve tat alma – duyuları kullanılarak problemler çözülmektedir.
Michael Ashley
Medya Dokümantasyon
Çatalhöyük’teki Berkeley Arkeologları

“Araştırma ve düşünme süreçlerimizi onlarla paylaştığımız, seslerinin çeşitliliğini benimsediğimiz ve yorumlama sürecine onları da kattığımız anda toplum arkeoloji ile ilgilenecektir.”
Ruth Tringham

Proje Başkanı, Çatalhöyük’teki Berkeley Arkeologları

Çatalhöyük’teki Berkeley Arkeologları (BACH) Hakkında
Çatalhöyük İç Anadolu’da 9 bin yıl öncesine ait bir tarımsal toplumun kalıntılarını barındıran bir höyüktür. İlk olarak 1960’larda James Mellaart tarafından kazılan Çatalhöyük, ilginç mimari kalıntıları ve görülmeye değer duvar resimleri sayesinde ünlenmiştir.

Mellaart’ın ilk kazılarından sonra (1961-1965), bir süre üzerinde çalışılmayan Çatalhöyük 1990’larda Ian Hodder tarafından yeniden kazıya açılmıştır. 1997 – 2003 yılları arasında ise Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley’den gelen arkeolog ve medya uzmanları (BACH ekibi) Çatalhöyük’teki uluslararası ekibe katılmışlardır. Mellaart’ın açığa çıkardığı 150 eve karşın BACH ekibi farklı bir yöntem uygulayarak, tek bir evin bütün ayrıntılarını anlamak için Bina 3’te titiz bir kazı sistemi uygulamışlardır. Kazıdan elde edilen bulgular ve keşifler bu ve başka web siteleri aracılığıyla herkesin ulaşımına açımıştır.

9 bin yıl öncesinde Çatalhöyük
Çatalhöyük, adını doğusunda ve batısındaki iki adet höyüğün birbirinden çatallanan bir yol ile ayrılmasından almıştır. Maalesef günümüzde kurumuş olan bir nehir, Neolitik dönemde doğudaki höyüğün yanından geçer, yerleşime hem su hem de yiyecek (balık ve yabani kuş yumurtaları) sağlardı. O dönemde az miktarda yağış alan ovayı çalılar ve otlar kaplardı. Baharda sel alan nehir sebebiyle etraf sularla kaplanır, büyüyen sazlar evlerde yapı malzemesi olarak kullanılırdı.

Neolitik dönemde insanlar göçebe hayatlarını geride bırakıp aileleriyle birlikte yıl boyu aynı yerde kalarak yerleşik hayata geçmeye başlamışlardır. Bazen “Neolitik Devrimi” olarak adlandırılan bu yeni hayat biçimi o dönemdeki insanların tüm becerilerini sonuna kadar kullanmalarını gerektirmekteydi. İnsanlar çevrenin sunduğu malzemeleri yeni şekillerde kullanmaya başlamışlardı. Bunların içinde belki de en önemlisi, insanların birlikte çalışıp sürekli ilişkiler kurarak bilgi ve becerilerini gelecek nesillere aktarmalarıydı. Bu çerçevede yerleşik bir kasabada gitgide karmaşıklaşan insan ilişkileri, yeni tür organizasyon ve yapılaşmalar gerektirerek modern hayatımızın temellerini atmıştır.

Neolitik dönemde insanlar bitkilerden sepet örmenin yanısıra, yine değişik bitki liflerinden ve hayvan yünlerinden kumaş yapmayı öğrenmişlerdir. Hayvan yüzlerini ve keten gibi bitkisel maddeleri giyisi yapmak için ve barınaklarında kullanmışlardır. Ev gereçleri, alet ve silah yapımında ise ahşap, taş, kemik ve hayvan boynuzları kullanılmıştır. Çatalhöyük civarında bulunan değişik killer ise kerpiç ve sıva gibi hazırlanarak binaların inşaasında kullanılmış, aynı zamanda süs eşyası (örneğin Bina 3’ün içinde bulunan bir bebek mezarından çıkan boncuklar), veya biblo haline getirilmiştir. Neolitik’teki ruhani inanışlar hakkında sadece spekülasyonda bulunabiliriz. Ama höyükten ele geçen şişman kadın bibloları bazı insanlar için burada bir zamanlar “toprak ana” kültünün varolduğunu işaret etmektedir.

Çatalhöyük’teki insanlar biblolar, kil toplar ve kaplar gibi nesneleri pişirerek seramik üretiminde beceri geliştirmeye başlamışlardır. Hala çoğunlukla doğal kaynaklara bağımlı olarak yaşasalar da insanlar yavaş yavaş bitkileri ve hayvanları evcilleştirmeye başlamışlardır. Bina 3’te yaban domuzu ve günümüzde nesli tükenmiş olan yaban öküzü kalıntıları evcilleştirilmiş koyun ve keçi kalıntılarıyla birlikte ele geçmiştir. Ekilen ürünler arasında buğday, arpa, bezelye, ve mercimek vardır, ancak bunlar yerleşimi çevreleyen bataklık alanda yetiştirilmemiştir. Çatalhöyük bir çifçi toplumu olmasına rağmen, tarlalar yerleşkeden oldukça uzakta kalmaktaydı.

Çatalhöyük’teki evler yaklaşık 9 bin yıl öncesiden başlayarak yan yana ve zamanla üst üste inşaa edilmişlerdir. Evler bitişik nizamda inşaa edildiklerinden arı kovanı gibi gelişmiş yerleşimde hemen hemen hiç ara yol yoktur. Hatta hemen hemen hiçbir evin yan kapısı yoktur. Bunun yerine, çoğu evin içine tavanlarında bulunan bir delikten girilmekteydi. Bunun sonuncunda evlerin çatıları hem sokak olarak hem de çalışma alanları olarak kullanılmıştır. Bazı yerlerde, evlerin arasında bulunan boşluklar çöp dökme yerleri olarak hizmet vererek insanları çatılarının üzerinde çalışmaya daha da çok teşvik etmiştir.

Kerpiç evlerin içlerindeki bir, iki veya üç adet çok-amaçlı odalar yaklaşık beş ila on kişilik bir aile tarafından paylaşılmıştır. Evlerin bazı alanları depo ve çalışma yerleri olarak; başka yerleri ise yemek hazırlama yerleri olarak kullanılmış, ana odalar ise oturmak ve uyumak için kullanılmıştır. Ana odalardaki kilden yapılma fırınlar hem evlere ısı ve ışık sağlamış, hem de yemek yemek için kullanılmıştır. Bununla birlikte ateş yakılan açık ocaklar da vardır. Tabanlar ve duvarlar kalın beyaz bir kille kaplanmış, aynı zamanda düzenli bir şekilde sıvanmışlardır.

Birçok evin iç duvarlarında canlı renklerden yapılmış duvar resimleri bulunmuştur. Bazı evler sadece kırmızıya boyanmışken, bazı evlerin duvarları leopar desenleri veya karmaşık geometrik desenlerle kaplıdır. Bu geometrik desenler yün veya keten örgü desenlerinin bir yansıması olabilir. Bir duvar resminde başsız cesetler üzerinde uçan akbabalar vardır. Bir başka evde ise Çatalhöyük evlerinin arkasında patlayan bir yanar dağ olduğu düşünülen bir resim bulunmuştur.

Evlerin ana odalarında duvarlara dayalı yükseltilmiş alanlar – veya sekiler – vardır. Bu sekiler oturmak ve uyumak için kullanılmıştır. İnsanlar öldüklerinde çoğu zaman evlerinin içerisine, bu sekilerin altına, bazen de odanın başka bölümlerine gömülmüşlerdir.

Bir ev kullanılamaz hale geldiğinde içerisi temizlenmis, sonra da toprak ve molozlarla doldurularak terk edilmiştir. Bazen terkedilen eski evin hemen üzerine bir başka ev inşaa edilerek, terkedilmiş olan evin duvarları temel olarak kullanılır. Bu şekilde tabaka tabaka korunan yüzlerce yıllık bu yerleşke geçmişe açılan bir pencere sunmaktadır. Bazı yerlerde üst üste tam 18 mimari tabaka ele geçmiştir. Bu tabakalar Çatalhöyük’ü oluşturmuştur.

Günümüzde Çatalhöyük
Kaliforniya’dan Türkiye’ye gelmek yaklaşık 24 saat sürer. Konya’dan Çatalhöyük’e ulaşım bir saati biraz geçmektedir. Her zaman ziyarete açık olan Çatalhöyük’te höyüğü gezmek için yanınızda bir sorumlu kişi olmalıdır. Bazı insanlar höyükte çalışma olanağına sahiptir. Ancak arkeologların orada çalışmaları için özel izinlere ihtiyaçları vardır. Höyük bir çit ile çevrelenmiştir her daim bekçilerce korunmaktadır.

Çatalhöyük Araştırma Projesi, araştırmalarını höyüğün yanında kurdukları tesislerde yürütmektedir. Burdaki hayat, BACH ekibinin de yaşadığı gibi, modern bir çalışma kampını andırır. Tipik bir günde, höyükte kazı yapılır, laboratuvarlarda malzemelere bakılır. Yemekler yemek odasında yenir ve gece geldiğinde tesislerde bulunan yatakhanede yatılır. Ortak kullanılan tuvaletlerdeki sıcak su tavandaki güneş enerjisi depoları ile elde edilir. Modern hayatın gürültü ve koşuşturmasından uzakta, herkes geçmişi yorumlamaya odaklanır ve aynı zamanda da büyük bir arkeolojik kazının getirdiği yoğun sosyal çevreye katılır.

Çatalhöyük’te geçirdikleri zaman boyunca BACH ekibi höyükteki evlerden bir tanesini kazmıştır. Beş evre geçirmiş olan bu binayi BACH ekibi büyük bir titizlikle incelemiş ve özellikle içinde buldukları eşya ve kişilerin hayat hikayelerini yorumlamak üzerinde durmuşlardır.

Bina 3 Hakkında
Yaklaşık 90 metrekarelik bir bina olan Bina 3, büyük ihtimalle birçok nesilden neolitik aileyi barındırmıştır. Kazılar boyalı duvarlar, çakmaktaşından yapılmış kemik tutamaklı bir hançer, çökmüş tavan kalıntıları, sepet izleri, kubbeli bir kil ocak, ve birçok gömütü ortaya çıkarmıştır.

Neolitik dönemde bu evlerde hayatın gerçekten nasıl olduğunu anlamak için BACH ekibi Bina 3’ün bulgularına dayanarak bir Kopya Ev inşaa etmişlerdir. Çatıda bulunan açıklıktan içeri girmişler, fırında ateş yakmışlar, evin ne kadar ışık aldığını anlamaya çalışmışlar, geceleri nasıl karanlıklaştığını izlemişler, evin ısısının nasıl değiştiğini gözlemlemişlerdir. Evin gündüzleri beyaz sıva sayesinde oldukça aydınlık olduğunu anlamışlardır. Kazılar sonucunda elde edemedikleri bir takım hissiyatları bu kopya evi inşaa ederek ve içinde yaşayarak anlayabilmişlerdir.

Ekip aynı zamanda düzenli ve detaylı bir şekilde kazıdan ele geçirdiklerini notlar alarak, resmederek, fotoğraflarla ve video çekimleriyle belgeledikten sonra herşeyi dijital hale getirerek bir veritabanına yüklemiştir. Bütün çalışmalar, uygun uzmanlarla diyalog içerisinde gerçekleştirilmiştir. Mikroskopik analizler sonuncunda bazı bitkilerin yüzlerce kilometre uzaktan, Doğu Akdeniz kıyılarından geldiğini anlamışlar, veya alet olarak kullanılan siyah parlak obsidyenlerin Türkiye’nin başka bölgelerinden geldiğini öğrenmişlerdir. Bu bilgileri birleştiren ekip, Çatalhöyük’teki insanların başkalarıyla uzun mesafeli ticaret ilişkileri içinde olduklarını anlamış, ve bu ilişkilerin karmaşık sosyal şebekeler oluşturduğunu ve aynı zamanda fikir alışverişinin de gerçekleştiğini farketmiştir.

BACH ekibi yavaş yavaş ipuçlarını yorumlayarak ve kendi hikayelerini yaratarak Çatalhöyük’teki kişi, yer, ve şeyleri yeniden hayata getirmiştir.